La mort alva
da Stefan Jäger, Bibiana Beglau
translaziùn an sutsilvan: Barbara Riesch

Igl pur valesan Josef Tannast, 49, e vagnieu sataro igls 16 da dezember 1981 d’egna lavegna a Wiler agl Lötschental. Digl madem tains sacatava ear sieus frar Stefan sut igl mantùn da nev. Igl Josef Tannast e vagnieu salvo suainter duas uras, ear sieus frar â survivieu. Amadus vivan a lavuran ànc agl Lötschental.

Raquintad digl gi da la disgraztga
Mieus frar ad jou earan ordaifer igl vitg a levan spalar davent la nev da la garascha. Nus vagn antschiet a badigliear, mo adigna ampo cun tema parquegl ca nus earan cunziaints digl prievel da lavegnas.

Quànt speart e la lavegna vagnida?
Speart. Jou ve adigna vurdo an direcziùn digl cualm a tutanegna ve jou udieu egn schivlar. Quegl eara la pressiùn da l’aria ca vagneva cun grànd ramurem viers la val ad alura ve jou clamo mieus frar: «Igl Mühlebach vean!» Igl madem mumaint eassan nus gea saglieus giou digl tetg. El â tschartgieu protecziùn agl sutpassadi ca sacatava sut la veia prinzipala. Jou sun curieu an direcziùn da la vischnànca a cur ca jou eara sen la veia prinzipala e ear gea la pressiùn da l’aria vagnida.

Tge mùnta «pressiùn da l’aria?»
La lavegna tarmeta ordavànt egn’imensa pressiùn da l’aria.

E quegl sco egn nivel da pulvra?
Ea.

San ign ànc trer igl flo an que nivel?
Strusch. Quegl e egn imens vent, maschado cun nev. Quel prenda cun el ign, quel tira suainter ign.

A lura vean la massa?
Suainter vean la massa: cun lena, crapa, cun tut igl pussevel.

Quànt grànd e igl interval trànter pressiùn da l’aria a massa?
La lavegna riva tut tanor pendenza digl teritori ple speart near ple plàn. Mo la pressiùn da l’aria e blear ple spearta. Quella riva cun 200 tocen 300 km/h.

Co vez reagieu cur ca Vus essas vagnieus tschifos?
Jou ve safiers par teara, sen la veia prinzipala. Lura eara la nev sen me. Jou eara sataro an tearma da secundas.

Co schaschevas?
Segl vainter. Jou veva egn màn avant igl tgieu ad egn màn ved igl tgierp.

Ear’igl cumpletameing stgir?
Cumpletameing, ea, absolutameing nigna glisch. Ad oravàntut egn’imensa pressiùn da la nev a problems cun la respiraziùn. Jou veva strusch egna rusna par fladar. Gl’amprem ve jou ampruvo da samover, da s’ulzar. Mo quegl eara nunpussevel.

Panica?
Ea. Semplameing tema. Parve da la respiraziùn. Suainter egn tscheart tains ve jou savieu sacalmar. Jou eara gl’antier tains aleart. Jou mi ve adigna puspe getg: Ussa stos tei muantar la deta-pe. Ear igl màn lev’jou muantar, mo quegl nava betg. A tigl tgieu eara la nev tutanegna sco sglatsch.

Quànt spazi eara davànt la fatscha?
Practicameing nign.

Mo co san ign alura rastar aleart aschi gî?
Nign’ideia, igl e egna grànda miracla ca jou ve survivieu.

Vez Vus gieu tema da murir?
Ea. Jou saveva dantànt agl madem mumaint ca jou vigni salvo. Jou eara tschient partschient siir a parschuadieu, parquegl ca jou sacatava sen la veia. Jou ve ear patartgieu a mieus frar, s’amparo noua c’el savess easser, ad jou eara parschuadieu ca nus vignian amadus salvos.

Co saint’ign la fardaglia?
Igl eara schon fetg fred. Igl eara gea bletsch sen la veia ad jou santeva betga ple la mia schanuglia. La schanuglia eara schalada. Suainter igl salvamaint savev’jou betga ple trer or las tgòltaschas. Quellas ân ign stuieu tagliear sei cun egna forbesch.

Vez Vus gieu blessuras?
Na.

Vez Vus santieu igl Voss cor?
Natiralmeing. Igl batacor eara extrem fearm.

Oravànttut speart?
Igl eara igl madem sco cun la respiraziùn. Gl’amprem eara el extrem speart ad alura â el sacalmo.

Co vez Vus rasantieu igl tains?
Igl â satracto da duas uras ad jou ve tartgieu c’igl segi sto gl’antier suaintermiezgi.

Od’ign anzatge?
Ign gi an general, c’ign odi ànc anzatge, dantànt jou ve udieu nut. Ple tard ve jou intervagnieu ca sur me sen la lavegna sacatava egn bietg agricul, agl qual igl veva lena a fagn, a quegl â probablameing isolo tut.

Co e’gl cun odurs?
Jou ve fardo nut.

Vez Vus bagliafo cun sasez par sacalmar?
Bagliafo betg, mo jou ve fatg patratgs.

Vez Vus fatg ramurs par udir la Vossa vusch?
Jou supon ca jou ve probablameing sgargnieu, – near co gin ign?

Bargieu?
Ea.

Quànt lientsch van igls patratgs partutgànt igl murir? Fan ign gea patratgs sur da mumaints suainter la mort, sur da l’atgna satarada?
Na. Quegl e betga capito.

Patratg’ign a la veta d’antocen uss?
Na. Jou ear aschi parschuadieu ca jou vigni salvo…

Earas Vus vilo, parquegl c’igls gidànters en aschi gî betga vagnieus?
Na. Anzuma betg. Jou veva semplameing igl santimaint c’igl cuzi gî, mo c’els rivian.

Suainter ca Vus eassas vagnieus salvo, vez Vus gl’amprem tgapo aria andretg?
Igl salvamaint e sto ple vehement ca tut igl rest. Verameing privlus. Els savevan gea betga, noua ca jou eara propi. Ad alura ân els fatg liber la veia cun gràndas maschinas. Cur ca jou sund saglieu giod igl tetg sen veia, ve jou pears la pala da nev. Igl moni da la pala eara vasevel, ascheia c’els ân schmino ca jou segi betga lientsch davent. Mo jou sacatava zirca 25 meters plenangiou. Els ân peia ampruvo da far libra la veia ad ascheia sund jou anzacuras vagnieu stuscho anavànt.

Anzemel cun la nev?
Duas geadas. Quegl se jou prezis. Duas geadas ân els stuscho me. Alura eara ànc daple pressiùn sen me.

Tge e ieu tras igl tgieu a Vus?
Jou veva betg ideia, tge ca capeti. A tier la savunda geada – earan las mias tgombas tutanegna or da la nev. Alura sund jou sto sei miez ad eara liber. Jou leva natiralmeing imediat ir or da la nev. Corporalmeing nav’igl fetg mal cun me. Extrem. Igl pass or da la nev an l’aria e fetg delicat. Jou ve dantànt fatg quegl totalmeing instinctiv. Jou eara liber a leva s’ulzar. Quegl eara egna reacziùn automatica. Ad alura ve jou udieu sco anzatgi â suno trumbeta. Lientsch davent da me. Els vevan fatg giou dad ascheia alarmar cur c’egna lavegna vigni. A sco igl para tartgeava igl trumbetist ca la proxima lavegna rivi, quegl c’eara dantànt betg ascheia. An mintga cass, durànt c’el alarmava cun la trumbeta, â el vieu me. Jou steva sen veia. Alura e la glieud vagnida, els ân tgiro me, ad igl eara passo.

auturs: Stefan Jäger / Bibiana Beglau

La redacziùn a la tgea editura ân sastanto dad eruir a da dumandar tut igls dretgs d'utilisaziùn pigls maletgs ad igls texts. Scha nus vessan survasieu anzatge a vessan tras quegl violo dretgs d’autur, vean la tgea editura a bunifitgear quels tanor las cunvegnas usitadas, sch’igl dat egn’anunztga da pratensiùns giustifitgeadas.